NLMagazine, maatschappij en - Er zijn van die woorden die ooit glashelder waren, maar gaandeweg hun scherpte verliezen. ‘Illegaal’ is er zo een. Ooit betekende dat simpelweg ‘in strijd met de wet’, maar tegenwoordig lijkt dat steeds vaker te functioneren als een rekbaar begrip. Niet zozeer bepaald door het wetboek, maar door gedrag, aantallen en misschien nog wel het meest, door maatschappelijke tolerantie.
Maatschappelijke tolerantie
De recente politieke discussies rond asiel en migratie hebben dat gevoel versterkt. Wanneer wetten onderwerp worden van interpretatie en uitvoering afhankelijk lijkt van context of capaciteit, ontstaat er iets ongemakkelijks: Een schemergebied waarin de vraag niet langer is wat mag, maar wat gebeurt er als ik het toch doe?
Opuimwet
Dat schemergebied bestaat overigens al langer. Neem de Opiumwet. Die verbiedt de teelt, verkoop en het bezit van cannabis. Toch weet vrijwel iedereen dat er in Nederland een gedoogbeleid geldt. Coffeeshops opereren in een merkwaardige tussenruimte; formeel illegaal, maar praktisch toegestaan. Het resultaat is een systeem waarin de wet iets anders zegt dan de werkelijkheid laat zien.
Piraterij
Hetzelfde geldt voor digitale piraterij. Het downloaden van films, series en muziek via illegale platforms is in strijd met het auteursrecht. Maar handhaving? Die is er niet of nauwelijks. Voor veel gebruikers voelt het daardoor niet als een overtreding, maar als een grijs gebied zonder echte consequenties.
Vuurwerkverbod
En wie wel eens rond de jaarwisseling naar buiten kijkt, weet hoe betrekkelijk een vuurwerkverbod kan zijn. Wat op papier verboden is, wordt in de praktijk massaal genegeerd. Handhaving schiet tekort of blijft selectief. De boodschap die impliciet wordt afgegeven is, dat als genoeg mensen het doen, dan wordt illegaal gedrag vanzelf genormaliseerd. En daar wringt het…
Naleving en handhaving
Een rechtsstaat is immers geen suggestie, maar een systeem van afspraken dat alleen werkt bij de gratie van naleving èn handhaving. Wanneer wetten structureel niet worden gehandhaafd, verliezen ze hun gezag. En wanneer dat gezag verdwijnt, ontstaat er ruimte voor willekeur. Dan bepaalt niet langer de wet, maar de praktijk wat acceptabel is.
Wat wordt acceptabel
Dat is een glijdende schaal. Want als we accepteren dat regels flexibel worden zodra ze op grote schaal worden overtreden, waarom zouden we dan nog onderscheid maken? Is illegaal tanken dan ineens begrijpelijk omdat brandstof duur is? Wordt een illegaal gebouwd tuinhuisje acceptabel omdat iemand het handig vindt? En hoe verhoudt zich dat tot verkeersregels, belastingplicht of andere wetten die het fundament van de samenleving vormen?
Ondermijning rechtstaat
De kern van het probleem is niet dat er overtredingen plaatsvinden; die zijn van alle tijden. Het probleem ontstaat wanneer overtredingen structureel worden gedoogd zonder duidelijke grens. Dan wordt ‘illegaal’ geen juridisch begrip meer, maar een kwestie van perspectief.
Dat ondermijnt de rechtsstaat. Niet met één klap, maar langzaam, door erosie. Politie, rechters en wetgevers opereren binnen een systeem dat gebaseerd is op duidelijkheid en consistentie. Als die verdwijnen, raakt het fundament verzwakt.
Dat betekent niet dat wetten onveranderlijk zijn. Integendeel; wetgeving moet kunnen meebewegen met maatschappelijke ontwikkelingen. Maar die verandering hoort plaats te vinden via democratische besluitvorming, niet via stilzwijgende acceptatie of gebrekkige handhaving.
Als iets niet langer strafbaar zou moeten zijn, dan is de oplossing eenvoudig en helder: pas de wet aan. Tot die tijd is ‘illegaal’ geen rekbaar begrip, maar een duidelijke grens. En misschien is dat wel de belangrijkste vraag die boven alles hangt: Willen we leven in een samenleving waarin regels richting geven of in een waarin ze slechts suggesties zijn?
Bron: David van Diemen, Indepen.eu
