Door Jos de Jong - NLMagazine, Economie & Duurzaamheid, overheidscontrole - De strijd tegen klimaatverandering leidt tot steeds meer voorstellen om uitstoot inzichtelijk te maken en terug te dringen. Dan hebben we het al gauw over begrippen als digitale identiteit, digitale wallet, slimme meters en persoonlijke CO₂-registratie.
Op zichzelf lijken dat logische instrumenten om milieudoelen te ondersteunen maar natuurlijk rijst ook de bezorgdheid over de vraag wat er gebeurt wanneer al deze systemen echt en daadwèrkelijk met elkaar worden verbonden. Waar leidt dit allemaal toe is voor sommigen op dit moment (nog) niet echt relevant is, terwijl deze instrumenten voor anderen die wat critischer naar de toekomstplannen kijken, enorme consequenties kan hebben.
Inzicht in gedrag van burgers
Steeds meer mensen vragen zich af of de discussie nog uitsluitend over duurzaamheid gaat, of dat er tegelijkertijd een infrastructuur aan het ontstaan is (als die al niet reeds bestaat) waarmee overheden en instanties ongekend veel inzicht krijgen in het dagelijks leven van burgers.
CO2-footprint en consequenties
Het idee van een persoonlijke CO₂-voetafdruk klinkt eenvoudig. Iedereen veroorzaakt uitstoot door te wonen, reizen, consumeren en energie te gebruiken. Door die uitstoot te registreren, zouden mensen bewuster kunnen omgaan met hun gedrag en zouden klimaatdoelen beter haalbaar worden. Voorstanders, en met name dan onze regering, zien hierin een eerlijk systeem waarin iedereen zijn bijdrage levert.
Maar critici kijken verder dan het doel alleen. Zij richten zich vooral op de techniek die ervoor nodig is. Want zodra energieverbruik, vervoersbewegingen, aankopen en financiële transacties gekoppeld worden aan een digitale identiteit en een digitale wallet, ontstaat een systeem waarin vrijwel ieder aspect van het dagelijks leven meetbaar wordt waardoor vrijheid in de meest ruime zin van het woord, aanmerkelijk wordt beperkt cq ingeboet.
Slimme meter
Een veelgenoemd voorbeeld is de slimme meter. Officieel is deze bedoeld om huishoudens inzicht te geven in hun energieverbruik en om energienetten efficiënter te laten functioneren. Tegelijkertijd levert de slimme meter bijzonder veel zeer gedetailleerde gegevens op over hoe en wanneer een huishouden energie gebruikt. Daarmee ontstaat de mogelijkheid om verbruik te vergelijken met gemiddelden, met beleidsdoelen en/of met vastgestelde normen.
Op dit moment worden Nederlanders niet beboet wanneer zij bijvoorbeeld meer gas gebruiken dan gemiddeld. Toch stellen critici een belangrijke vraag: Wat gebeurt er als toekomstige overheden besluiten dat bepaalde klimaatdoelen sneller moeten worden gehaald? Wanneer de gegevens eenmaal beschikbaar zijn, ontstaat immers ook de mogelijkheid om gedrag niet alleen te registreren, maar daarin op te treden en uiteindelijk te sturen.
Mobiliteit
Die zorg beperkt zich niet alleen tot energieverbruik. Ook op het gebied van mobiliteit nemen de technische mogelijkheden snel toe. Moderne auto's, digitale betaalmiddelen en registratiesystemen maken het steeds eenvoudiger om reisgedrag in kaart te brengen. Vandaag gebeurt dat vaak voor praktische doeleinden, maar critici wijzen erop dat dezelfde technologie in theorie ook gebruikt kan worden om grenzen te stellen aan individueel gedrag.
Wonen en verwarmen, van verbruik naar norm
Een ander vaak genoemd voorbeeld is het verwarmen van woningen. In een systeem waarin CO₂-uitstoot steeds preciezer aan individuen wordt gekoppeld, kan ook de kwaliteit van een huis indirect een rol gaan spelen in beoordeling en beleid. Een slecht geïsoleerde woning verbruikt meer gas om warm te blijven en leidt daarmee automatisch tot hogere uitstoot per bewoner. Niet door bewuste keuze, maar door de bouwkundige staat van het huis. Dat kan betekenen dat wonen steeds meer wordt beoordeeld op ‘CO₂-prestaties’.
Wat vandaag nog vooral via subsidies en stimulering ‘kan worden aangepakt, zou in een verder ontwikkeld systeem (CO2-footprint) kunnen verschuiven naar een sterkere financiële druk of zelfs verplichtingen tot isolatie. Daarmee wordt energieverbruik niet alleen een praktisch of financieel vraagstuk, maar ook een normatief kader waarin gedrag en woonsituatie steeds strakker kunnen worden beoordeeld.
Voorstanders zien dat als een logisch onderdeel van klimaatbeleid. Tegenstanders vrezen juist dat zo de grens vervaagt tussen stimuleren en sturen en dat het dagelijks leven steeds sterker onder een meetlat van CO2-uitstoot komt te liggen.
CO2-budget
In dat kader worden regelmatig scenario’s bedacht en besproken waarin burgers een persoonlijk CO₂-budget krijgen toegewezen. Dergelijke systemen bestaan momenteel (nog) niet in Nederland, maar ze worden niet alleen door critici maar door steeds meer ‘oplettende’ mensen steeds meer aangehaald als voorbeeld van een mogelijke toekomstige ontwikkeling. Wie binnen zijn budget blijft, merkt er dan weinig van, maar wie eroverheen gaat, zou kunnen worden geconfronteerd met hogere belastingen, beperkingen of andere maatregelen.
Maak je volgens zo’n nieuw systeem, waarin al je gedragingen worden geregistreerd, bijvoorbeeld te veel kilometers, dan kun je daar in het kader van je CO2-footprint wel eens voor gestraft worden. De Staat is immers gek op boetes. Of je staat bij een benzinestation en wilt tanken, maar dat lukt niet omdat je CO2-footprint registreert dat je maximum is bereikt en je dus je CO2-buget overschrijdt.
Dit voorbeeld behoort vandaag nog tot de sfeer van speculatie. Maar juist dit voorbeeld laat zien waar de maatschappelijke onrust vandaan komt. Niet omdat het nu gebeurt, maar omdat veel van de technische bouwstenen inmiddels al bestaan.
Meer dan klimaat alleen
De echte discussie gaat daarom over meer dan klimaatbeleid alleen. Het gaat over de verhouding tussen burger en overheid. Hoeveel gegevens mag de overheid verzamelen? Wie bepaalt welke normen gelden? En welke garanties zijn er dat systemen die vandaag vrijwillig zijn, morgen niet verplicht worden?
De geschiedenis leert dat bevoegdheden die tijdens een bepaalde maatschappelijke ontwikkeling worden ingevoerd, zelden verdwijnen. Integendeel, vaak worden ze zelfs uitgebreid. Dat betekent niet automatisch dat er kwade bedoelingen zijn (hoewel de Staat natuurlijk erg geporteerd is van deze controle die weer extra geld oplevert om weer andere dingen mee te doen), maar wel dat burgers alert moeten blijven op de gevolgen van nieuwe technologieën en regelgeving.
Duurzaamheid, klimaat en vrijheid
Een gezonde samenleving heeft duurzaamheid nodig, maar ook vrijheid. Klimaatbeleid kan noodzakelijk zijn, zonder dat iedere persoonlijke keuze wordt vastgelegd, beoordeeld of gestuurd. Juist daarom is een open debat noodzakelijk voordat nieuwe digitale systemen diep in de samenleving worden verankerd.
De grootste zorg is uiteindelijk niet de techniek zelf, maar de vraag wie er in de toekomst over beschikt. Want een systeem dat vandaag wordt gebouwd om uitstoot te meten, kan morgen ook worden gebruikt om gedrag te beïnvloeden. En zodra die mogelijkheid bestaat, wordt het belangrijker dan ooit om te bepalen waar de grens ligt tussen verstandig beleid, vrijheid en vergaande controle.
Dat is zeker geen discussie voor later. Dat is een discussie die nú gevoerd moet worden. Want als de infrastructuur eenmaal staat, is het veel moeilijker om grenzen bij te stellen dan om ze vooraf vast te leggen.
