NEEM VERANTWOORDELIJKHEID

Ze maken goede voornemens, zoals stoppen met roken, meer bewegen, minder alcoholische dranken nuttigen, etc., om vaak na enkele weken al tot de conclusie te komen dat het (wederom) niet gelukt is de goede voornemens gestand te doen.

Vooruitkijken kan echter ook op een andere manier ingevuld worden, namelijk door verantwoordelijkheid te nemen. In feite klinkt verantwoordelijkheid nemen tamelijk abstract, want zo kun je je terecht afvragen: waarvoor zal/kan ik verantwoordelijkheid nemen?

Laten we beginnen met wat we in dit artikel onder ‘verantwoordelijkheid nemen’ precies verstaan.

Verantwoordelijkheid nemen is dat je ervoor zorgt dat je jouw taken op tijd en op de juiste (afgesproken) manier uitvoert en dat doet vanuit betrokkenheid en eigenaarschap. Dit houdt in dat je bewuste beslissingen neemt en gedrag vertoont dat gericht is op zelfverbetering of op het helpen van anderen. Daarnaast betekent het ook dat je rekenschap aflegt over je acties en heldere doelen stelt. Kortom, verantwoordelijkheid nemen houdt in dat je de gevolgen van je daden accepteert en dat je actief bijdraagt aan je (leef)omgeving.

Het moge duidelijk zijn: verantwoordelijkheid nemen is geenszins vrijblijvend. In een steeds complexere samenleving als de onze in de 21ste eeuw rust er op ieder van ons een flinke last.

JONGEREN

Die verantwoordelijkheid begint al heel vroeg in een mensenleven. ‘Als je niet goed je beste doet op school komt er later niets van je terecht’, zo wordt menig jong ingeprent. Jongeren ervaren in deze tijd een enorme druk om te presteren, dat komt hun ontwikkeling niet ten goede. Ouders en opvoeders willen (uiteraard) het beste voor hun kinderen maar dat betekent niet altijd nodeloze druk leggen op presteren, maar de verantwoordelijkheid nemen om de teugels tijdens de schooljaren van tijd tot tijd te laten vieren.

En als er minder druk op leerlingen in het voortgezet onderwijs gelegd wordt, zal dat mijns inziens zeker ten goede komen aan de sfeer op school. Een ander aspect van de sfeer op school wordt gevormd door zinloos pestgedrag, daar kunnen de jongeren zelf veel aan doen. Laat je niet meeslepen op sociale media door medeleerlingen te bashen, maar neem verantwoordelijkheid voor je eigen gedrag.

ARMOEDE en RIJKDOM

Verantwoordelijkheid nemen is rekenschap geven van wat je doet. Laten we dan eens beginnen bij de superrijken van onze wereld, die blijken het afgelopen jaar weer rijker te zijn geworden, terwijl arme landen en hun bevolking arm blijven, aldus het World Inequality Report 2026, een groot internationaal data-onderzoek dat sinds 2018 elke vier jaar is verschenen. Het is bijzonder triest om te moeten constateren dat inkomens- en vermogensongelijkheid enorm toenemen.

Als we inzoomen op de allerrijksten, dan blijkt dat de 0,1 procent van deze groep evenveel verdient als de armste 50 procent van alle bewoners van onze planeet. Kun je voor jezelf verantwoorden als je zo rijk bent dat meer dan 700 miljoen mensen hongerlijden. ‘Ja maar’, zullen sommigen zeggen, ‘ik doe veel aan de charitas’. Natuurlijk is dat mooi, maar zou het niet veel beter zijn wanneer de allerrijksten gewoon (wat) meer belasting zouden betalen en de overheid zou zorgen voor een eerlijke(re) verdeling? Helaas zien we in vrijwel alle landen van de wereld dat de allerrijksten er alles aan doen om de belasting te ontwijken. Die kleine groep neemt dus geen verantwoordelijkheid voor de wereldgemeenschap, maar is kennelijk (te veel) gericht op eigenbelang.

ONGEZOND VOEDSEL

Een ander voorbeeld waar verantwoordelijkheid nemen een groot verschil kan maken: ongezond voedsel. Natuurlijk hebben ouders een grote verantwoordelijkheid naar hun kinderen om ze te leren gezond voedsel tot zich te nemen. Zo leert onderzoek dat het aantal verwijzingen naar kinderartsen op een obesitaskliniek alarmerend toeneemt (NRC 18 dec. 2025).

Maar de verleidingen die snoep, fast food, snacks, etc. op de jeugd hebben, kunnen niet alleen op het bordje van de ouders terechtkomen. De aanbieders en fabrikanten zouden zich meer verantwoordelijk moeten gedragen. En dat geldt zeker voor de bedenkers van reclameboodschappen. Met verhullende teksten, onbewezen claims en BN’ers die een bepaald product aanprijzen, lijkt het er meer op dat de zwarte cijfers rechtsonderaan de jaarrekening (lees: winst) toch net iets meer gewicht in de schaal leggen dan kinderen te behoeden voor een leven met obesitas.

Ook de nationale overheid zou zich wel wat meer een verantwoordelijke kant kunnen tonen door fiscale maatregelen te nemen die gunstiger uitpakken voor gezond voedsel. Het heeft geen zin in dit dossier met een beschuldigende vinger te wijzen naar één van de partijen; ouders, industrie, supermarkten en overheid dragen een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Echter, niet het kind dat uiteindelijk de dupe is en in het ergste geval een leven lang gezondheidsproblemen kan houden door het eten van ongezond voedsel in zijn of haar jeugd. En dan hebben we het nog niet eens over het pesten van kinderen met obesitas.

KLIMAAT

Een dossier waar ook zeker een grote gezamenlijke verantwoordelijkheid geldt is het klimaat. We mogen rustig stellen: een zeer complex dossier, want de gevolgen van de klimaatverandering komen vooral terecht grote groepen mensen die niet of nauwelijks bijdragen aan de opwarming van de aarde. In een artikel in Het Parool van 13 december 2025 waarschuwt GasTerug, een Amsterdams ‘actienetwerk’dat aanzet tot gedragsverandering om energie te besparen dat juist de hoge inkomes een sleutelrol spelen bij het halen van onze klimaatdoelen.

Gedragswetenschappers van de Hogeschool van Amsterdam hebben onderzocht dat de rijkste 10 procent wereldwijd goed is voor 40 tot 60 procent van de broeikassenuitstoot. Wijlen prins Claus zei ooit: ‘We hebben de aarde niet als een kostbare erfenis in beheer, maar wij hebben haar van onze kinderen te leen.’ Een zinnige gedachte die bij iedere wereldburger, en zeker degenen met een dikke portemonnaie, een belletje zou moeten doen rinkelen. Het argument ‘ik vervuil zo weinig, anderen veel meer’ is een drogredenering, alles wat bijdraagt aan vervuiling en gemakkelijk te vermijden is, mag je niet afdoen met deze redenering. Hoe simpel is het om een stevige boodschappentas mee te nemen, in plaats van iedere keer te vragen om een plastic tasje. Laat je niet meteen verleiden tot een aankoop, maar vraag je eerst eens af: heb ik dit artikel echt nodig? Zo zijn er veel gedragingen op microniveau te bedenken die samen wel degelijk impact hebben.

Een volgende stap ligt bij bedrijven, daar kan veel meer impact worden behaald. Maar op wereldschaal laat de recente klimaattop in Bélem (Brazilië) zien dat landen die de grootste vervuiling veroorzaken, hun verantwoordelijkheid helaas niet (willen) nemen. Dat gedrag neemt echter niet weg dat je als individu dan maar niets meer doet, want zij (die grootste vervuilers) doen ook niets, dan ben je echt op de verkeerde beland. Elke gedragsverandering, hoe klein ook, draagt bij, dus neem je verantwoordelijkheid.

CONSUMPTISME

Als we kijken naar bovenstaande voorbeelden dan is veel te herleiden tot economisch gedreven motieven. Motieven die niet direct onder de noemer ‘verantwoordelijkheid nemen’ te plaatsen zijn. Eigen belang en korte termijn effecten weten het te winnen van rationeel verantwoordelijk gedrag. Verleidingen liggen overal op de loer en het vergt soms heel wat inspaning om die verleidingen te weerstaan.
Maar als we kijken naar roken, een halve eeuw geleden was het nagenoeg ondenkbaar dat je op een feestje niet gezellig een sigaretje zou opsteken. Zelfs op de televisie zag je journalisten hooggeplaatste personen interviewen met een sigaret in de hand. Ondenkbaar tegenwoordig.

We kunnen dus wel degelijk gedragsverandering bewerkstelligen. Als we onze verantwoordelijkheid naar de komende generaties positief vertalen dan weten we dat het kan. Laten we die verantwoordelijkheid dan nemen!

Sijmen van Wijk, communicatiestrateeg en publicist